ابزار و اثاث خانه مىسازند ، به همين طريق ، رفتار مىكنند . » « 1 » در نتيجه ، پيشه‌وران و كسبه « هيچ راه گريزى نمىبينند جز اين‌كه دست از دادوستد و پيشه‌ورى بردارند زيرا سرمايه‌هاى آنان فداى جبران سودهاى فراوان دولت مىشود ، و كسانى كه از نواحى و كشورهاى ديگر براى خريد و فروش كالاها بدان شهر آمده بودند ، بدين‌سبب ، از معامله خوددارى مىكنند ، و در نتيجه ، بازارها كاسد و كسب معاش براى رعايا دشوار مىشود . . . و خراج‌ستانى سلطان نيز نقصان مىپذيرد يا به كلى از بين مىرود . » « 2 » ابن خلدون ريشه و اساس و علت تمام اين نابسامانيها و مظالم را آزمندى و علاقهء شديد دولت و سلطان به ازدياد ثروت مىداند ، و معتقد است تجمل‌خواهى ، مخارج فرمانروايان را افزايش مىدهد . چون عوارض معمولى با مخارج دولت متعادل نيست ، دولت ناچار به تجاوز و گرفتن ثروت مردم مىشود . در نتيجهء اين اقدامات ، دولت فاسد و آزمند ، در اثر قيام مردم سرنگون مىشود و فرمانروايان ديگرى زمام امور را در دست مىگيرند . صحت نظريات علمى و اقتصادى ابن خلدون را ، انقلاب صنعتى غرب به ثبوت رسانيد . در اروپا ، در طى هزار سال ، در نتيجهء فقدان امنيت اقتصادى و اجتماعى ، جنگهاى فئودالى و غارتگرى مستمر ، و فقدان قوانين و نظامات عادلانه ، پيشرفت محسوسى در حيات اقتصادى و اجتماعى اروپاييان آشكار نشد ؛ ولى از قرن پانزدهم و شانزدهم ببعد ، كه بورژوازى در صحنهء اقتصاد و سياست قدم گذاشت و كاخهاى فئودالها و سنيورها ، در اثر فرمانروايى اقتصادى بورژواها آرام‌آرام فروريخت ، جنبش شهريگرى و بورژوازى غرب رو به وسعت و گسترش نهاد ، و تخم آزادى و برابرى در مزرع دلها كاشته شد و بتدريج ، نهال آزادى در انگلستان ، فرانسه و ديگر كشورها بارور گرديد ، و اصول سرمايه - دارى و بورژوازى جانشين اصول منحط فئوداليسم گرديد ، و جامعهء بشرى قدمى چند به ترقى و تكامل نزديك شد . از اين دوره ببعد ، در پناه تأمين اقتصادى و سياسى ، در انگلستان و فرانسه و ديگر كشورهاى غرب صنعت و تجارت و بازرگانى رو بوسعت نهاد . و بتدريج ، غرب بر شرق در زمينه‌هاى مختلف پيشى گرفت در حالىكه در همان دوران ، ايرانيان و ديگر ملل شرق همچنان اسير استبداد و فئوداليسم بودند ، و اثرى از امنيت اقتصادى و سياسى مشهود نبود . نظريات ابن خلدون در پيرامون مسائل اقتصادى و اجتماعى جهان اسلامى ، در قرن چهاردهم ميلادى ( نيمهء دوم قرن هشتم هجرى ) ابراز شده است . اكنون ما نظريات او را در پيرامون علل گرانى و بالا رفتن مزد سازندگان نقل مىكنيم : « و اما دربارهء گرانى صنايع و مزد سازندگان آنها در شهرهاى پرجمعيت ، سه علت وجود دارد : 1 ) فزونى نياز به آنها بسبب آنكه شهر ، در نتيجهء وفور عمران ، به مرحلهء توانگرى و تجمل خواهى مىرسد . 2 ) عزيز شمردن پيشه‌وران و صنعتگران كار خويش را و خوار نساختن خود به علت

--> ( 1 ) . همان . ص 558 . ( 2 ) . همان . ص 559 - 558 .